Het is onzichtbaar, nauwelijks te ruiken en wordt in veel gevallen onderschat. Lasrook is verraderlijk: het is schadelijker voor de gezondheid dan je denkt. Zo ademt de lasser zonder dat hij het weet een gevaarlijk mengsel van metalen, gassen en fijnstof in. Dit brengt ernstige risico's met zich mee: blijvende longschade, en bij roestvast staal zelfs een verhoogd risico op kanker. Toch blijkt bij de onaangekondigde inspecties van de Nederlandse Arbeidsinspectie dat de bescherming tegen lasrook in veel bedrijven nog tekortschiet.  

Werkgevers zijn veelal onbewust onbekwaam 

Volgens arbeidshygiënist Imke Breedveld van VGM Breed overschatten veel bedrijven hun eigen aanpak. "Ze denken: we hebben de deur opengezet en dragen een lashelm, dan zal het wel veilig zijn. Maar ze realiseren zich niet dat lassers dan nog steeds te veel giftige rook inademen."  

Er is vrijwel nooit sprake van onwil, legt ze uit. "Werkgevers weten simpelweg niet wat er beter moet. In opleidingen is er domweg te weinig aandacht voor de risico's van lasrook. Bovendien zijn lassers gewend het al jaren op dezelfde manier te doen. Waarom zou het nu dan opeens anders moeten?"

Inzicht in blootstelling met Verbetercheck Lasrook 

Lasrook is vaak wel opgenomen in de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E), ziet Breedveld. "Daarin staat dan: er wordt gelast, dus er is lasrook. Maar een daadwerkelijke beoordeling is niet uitgevoerd. Zonder de Verbetercheck Lasrook van 5xbeter en/of metingen weet je dan niet waar je aan toe bent."  

De Verbetercheck Lasrook is een digitaal hulpmiddel van 5xbeter, het samenwerkingsverband van werkgeversorganisaties en vakbonden om veilig en gezond werken in de metaalsector te bevorderen. Het onderwerp lasrook neemt daarin een centrale plek in. Bedrijven kunnen de check kosteloos invullen en krijgen zo een indicatie van de blootstelling.  

"Is de uitslag 'groen', dan accepteert de Arbeidsinspectie dat als een volwaardige beoordeling", vertelt Kees Halm, arbeidshygiënist RAH van 5xbeter. "Is de uitslag 'oranje' of 'rood' dan zijn er actiepunten waar je mee aan de slag moet. Die kun je vervolgens opnemen in je plan van aanpak." 5xbeter telt 6 verbetercoaches die bedrijven kosteloos helpen om de Verbetercheck Lasrook goed in te vullen. Zij ondersteunen ook op locatie bij de uitvoering van maatregelen.

Goed invullen van belang voor juist resultaat 

Toch gaat het bij het invullen van de Verbetercheck Lasrook niet altijd goed, vertelt Pim Berends, verbetercoach van 5xbeter. "Bedrijven denken soms dat ze de hele dag lassen. Maar in de praktijk is de werkelijke inschakelduur misschien maar een paar uur. Niemand last namelijk de hele dag. Daardoor vullen zij de Verbetercheck Lasrook niet goed in en is alsnog niet adequaat in te schatten of lassers aan te veel lasrook worden blootgesteld."  

Een ander voorbeeld is dat bedrijven bij vragen als 'Geeft u voorlichting?' veelal bevestigend antwoorden, terwijl dat in de praktijk neerkomt op één keer iets gezegd hebben. "Dat is natuurlijk onvoldoende." 

Nieuwe technieken ter bescherming tegen lasrook 

Op papier beschikken bedrijven vaak wel over de juiste voorzieningen. Maar in de praktijk blijkt het toch anders te werken. "Vaak is de ruimteventilatie niet op orde", legt Breedveld uit. "Of is puntafzuiging wel aanwezig, maar wordt die niet goed gebruikt. Verder dragen de meeste werknemers standaard lashelmen of zelfs nog ouderwetste handlaskappen die onvoldoende bescherming bieden."

Een betere optie is een overdrukhelm, die de lucht filtert die de lasser inademt. Toch is die nog maar bij weinig bedrijven in gebruik. "Veel lassers vinden het zwaar en fysiek belastend", aldus Breedveld. "Daarom is het belangrijk om, afhankelijk van iemands taak, goed te kijken naar welk soort overdrukhelm bij die persoon past. Er zijn namelijk grote verschillen tussen merken en modellen." 

Een andere veelbelovende oplossing is toortsafzuiging: een lastoorts met ingebouwde afzuiging. "Dat is een prima middel", zegt Halm van 5xbeter. "De afzuiging zit daar direct aan de bron. Nadeel is dat toortsafzuiging bijvoorbeeld niet toepasbaar is in hoeken. Maar in veel situaties werkt het uitstekend." Breedveld geeft als succesvol voorbeeld de realisatie van toortsafzuiging in de buigcentrale van MSB Groep, producent van betonnen wanden en vloeren. 

Ga het gesprek aan op de werkvloer 

De technische voorzieningen zijn er. Maar hoe zorg je vervolgens dat de lassers ze ook daadwerkelijk gebruiken? "Dat begint met een gesprek op de werkvloer", zegt Breedveld. "Bij een meting laat ik lassers vaak het stof zien dat zij inademen tijdens een dag werken. Het filter is dan helemaal bruin of zwart uitgeslagen. Dan schrikken ze enorm! Dit maakt veel meer indruk dan een berekening of een getalletje. Ik leg ze uit dat als ze op dezelfde manier blijven werken, ze die zwarte troep blijven inademen. Wil je gezond oud worden, dan moet je anders gaan werken." 

Ook 5xbeter benadrukt het belang van voorlichting. "Lassers zijn soms bang dat puntafzuiging (een slang met een kapje erop) hun beschermgas wegzuigt", vertelt Halm. "Dat zit echt tussen de oren. Het is dan belangrijk om uit te leggen waarom dat niet klopt. En hoe ze wél op een verantwoorde manier kunnen werken." Op de website van 5xbeter kunnen bedrijven in de metaalsector materiaal downloaden waarmee ze voorlichting kunnen geven. Ook kunnen de verbetercoaches helpen bij het geven van een toolbox. 

Andere werkwijze vraagt aandacht en acceptatie 

Naast kennis, is het van belang om oog te hebben voor gedragsverandering. "We zien regelmatig dat de juiste middelen er wel zijn, maar mensen die niet gebruiken", legt Berends van 5xbeter uit. "Een overdrukhelm ligt dan onder het stof onder de werkbank. Je manier van werken veranderen vraagt aandacht en daarnaast acceptatie. Iedereen weet wel dat lasrook ongezond is. Maar het is net zoals met roken: toegeven dat je al jaren ongezond hebt gewerkt, is een hele stap voor de meeste mensen."

Succesverhaal: van rood naar groen  

Een inspirerend voorbeeld komt van de eerdergenoemde MBS Groep. "In onze lashal hadden we al wel een luchtfiltersysteem", vertelt Mark Kiers, manager operations. "Maar uit metingen bleek dat er bij de lassers veel puntbelasting was. Samen met de arbeidshygiënist van VGM Breed hebben we toen een plan opgesteld. Zo zijn we gestart met toortsafzuiging: directe afzuiging van de lasrook op de plek waar de lasser werkt. De lassers kregen verse luchtkappen, waardoor ze echt continu worden beschermd. Ook hebben we de lashal voorzien van extra ventilatie. In de metingen zie je dan direct dat je van 'rood' naar 'groen' gaat. Maar dat werkt alleen als alle medewerkers de maatregelen volgen." 

Verandering van gedrag is niet altijd makkelijk, legt Kiers uit. "Maar je moet volhouden. Door toolboxen te houden, door uitleg te blijven geven en door de vieze en de schone filters te laten zien creëer je meer bewustzijn bij de medewerkers. Je moet ze blijven coachen en je moet steekproeven blijven nemen. Op een gegeven moment ga je zien dat het gerbruik de goede kant op gaat. Dat mensen het accepteren. Uiteindelijk draait het wel om de gezondheid van je mensen."

Lasrook: de 5 belangrijkste maatregelen 

Volgens Breedveld zijn dit de 5 maatregelen die altijd terug moeten komen bij een goede aanpak van lasrook: 

1. Ruimteventilatie 
2. Puntafzuiging  
3. Persoonlijke bescherming 
4. Voorlichting en instructie 
5. Medisch toezicht

"Van de eerste 3 maatregelen moeten er in ieder geval altijd 2 aanwezig zijn", legt Breedveld uit. '"Bij gebruikt van bijvoorbeeld puntafzuiging en een goede overdrukhelm is ruimteventilatie niet altijd nodig."  

Daarnaast waarschuwt ze voor een aspect waar bedrijven zich niet altijd bewust van zijn: de milieuwetgeving. "De lasrook die vrijkomt mag je niet altijd zomaar naar buiten afvoeren. Vaak is eerst filteren vereist. Een arbo-oplossing kan op die manier ook een milieuvraagstuk worden." 

Betrek de werkvloer bij verbetermaatregelen 

Zowel Imke Breedveld als 5xbeter benadrukken het belang van draagvlak op de werkvloer. "Ik vertel mensen niet wat ze moeten doen", gaat Breedveld verder. "We kijken samen welke maatregelen goed werken. Mijn tip: leg een lijntje met lassers voordat je verbetermaatregelen uitrolt. En betrek ze er vanaf het begin bij. Dan is de kans op succes het grootst." 

Ook Pim Berends van 5xbeter adviseert om medewerkers actief bij de aanpak te betrekken. "Gebruik de Verbetercheck Lasrook om samen inzicht te krijgen in de risico's. Laat medewerkers zien wat de uitkomst is en bespreek welke maatregelen de blootstelling omlaag brengen. Dan wordt het geen theoretisch verhaal, maar iets waar ze zelf invloed op hebben."