In het bericht was een foto van een leeuw te zien die dreigend naar de camera kijkt. De leeuw laat duidelijk zijn tanden zien. Volgens het bijschrift was dit hoe een veiligheidsprofessional eruitziet als die een risicobeoordeling vindt die door kantoorpersoneel is opgesteld. 

Hier kan ik het heel erg mee eens zijn. Dat wil zeggen, even afgezien van of dit inderdaad de algemene reactie is van veiligheidsprofessionals. Genoeg van ons zijn immers vooral kantoorpersoneel dat risicodocumenten opstelt. Een vriend van mij omschreef zichzelf met een fikse dosis zelfspot als 'iemand met zachte handen die powerpoints maakt'. 

De belangrijkste deelnemers aan de risicoworkshop? 

Tijdens risicoworkshops vraag ik regelmatig aan deelnemers wie volgens hen de belangrijkste deelnemer aan deze sessies zou moeten zijn. Vaak komen er suggesties in de trant van 'de verantwoordelijke manager'.  

Niet correct, volgens mij, maar zeker handig als degene die straks maatregelen moet nemen nauw betrokken is, de risico’s kent en eigenaarschap van de problemen kan nemen. Een nadeel kan echter zijn dat die persoon de conclusies kan proberen te sturen in de richting van oplossingen die bijvoorbeeld voordelig zijn voor andere doelstellingen, of minder geld kosten.  

Een ander 'fout' antwoord is de veiligheidskundige. Die hebben waarschijnlijk goede kennis van risicobeoordelingsprocessen en het documenteren ervan, maar vaak maar een beperkte kennis van de uit te voeren processen. 

Dat zijn de mensen met praktijkkennis van het werk 

De belangrijkste deelnemers zijn volgens mij de mensen die daadwerkelijke praktijkkennis hebben van de uit te voeren activiteiten. De mensen die kennis hebben van de technische details. De mensen die aan den lijve ervaren hoe rommelig het werk van alledag kan zijn. Die weten dat er soms gebrek aan middelen of tijd is. Die weten welke verrassingen zich kunnen aandienen. Die weten waarom de regels niet altijd werken. Enzovoorts.  

Daarom ben ik het van harte eens met de meme van die leeuw uit het begin. Voor mij is een risicobeoordeling die alleen is opgesteld door een eenzame kantoormedewerker – hoe ervaren of deskundig die ook moge zijn – een veeg teken en reden om hele kritische vragen te stellen. En desnoods je tanden te laten zien. 

Dat werpt overigens ook wat vragen op over een aantal ingeburgerde (en zelfs wettelijk voorgeschreven) processen. Hoe zit dat eigenlijk met al die V&G-plannen? Worden die niet vooral op kantoor en in tekenkamers geproduceerd? En de goedkeuring van de RI&E? Gebeurt die eigenlijk door de mensen die het meest van de betreffende risico’s weten en betrokken zijn bij de processen? Of door mensen die in theorie veel van risicoprocessen zouden moeten weten, maar verder van de praktijk af staan? Die discussies wil ik niet nu voeren, maar deze vragen zijn wel relevant en aan het bovenstaande gerelateerd.

Een risicobeoordeling correct en volledig invullen? 

Tot zover de foto. Het bijschrift van onze vakcollega stemde me minder positief: "Hoeveel risicobeoordelingen vind je die correct en volledig zijn ingevuld?". Die tekst doet mijn tenen krullen. Ik struikel zowel over 'correct' als over 'ingevuld'. En dan kies ik er nog voor om 'volledig' even te negeren. Want een risicobeoordeling volledig maken in de letterlijke zin van het woord is sowieso een onmogelijke opgave. 

Het meest verschrikkelijke aan de uitspraak vind ik dat 'ingevuld'. Een risicobeoordeling is geen invuloefening op een voorgedrukt schema! Als dat zo was, zou dit betekenen dat (alle) risico’s bekend zijn en dat je alleen maar de vakjes hoeft in te vullen of af te vinken. Het woord 'ingevuld' wekt bovendien de suggestie dat het papiertje het belangrijkst is. Dat bestrijd ik met man en macht. 

Documentatie is om allerlei redenen belangrijk. Maar wat écht belangrijk is en altijd het belangrijkste zal zijn met het oog op verbetering van veiligheid, is het proces dat plaatsvindt. De discussies en gesprekken, als deelnemers het hebben over de gevaren, problemen, uitdagingen en risico’s. Dat is een creatief proces, geen invuloefening. Hoe dat uiteindelijk op papier belandt, is van ondergeschikt belang en kan van keer tot keer anders zijn, afhankelijk van de specifieke behoeftes. 

En ik stoor me ook aan het woord 'correct'. Dat suggereert dat er een objectief vast te stellen verzameling van risico’s zou zijn. Dat is nooit het geval, want risico’s zijn per definitie subjectief. Ze zijn afhankelijk van waardeoordelen die persoonlijk of cultureel zijn bepaald. Ze zijn afhankelijk van inschattingen en aannames.

Trouwens, risico's vaststellen? Risico's construeer je 

En dan hebben we het er nog niet eens over dat je risico's niet 'vaststelt' (ze bestaan immers niet buiten ons hoofd), maar 'construeert'. Hetzij mentaal, hetzij in een sociaal proces met anderen. Het enige dat misschien objectief vast te stellen valt zijn gevaren en energiebronnen.  

Echter, daarnaar kijken is beperkend. Want van net zo veel belang als kennis over gevaren, is kennis over hoe het fout kan gaan. En dan is kennis van minder tastbare factoren van belang. Kennis van tegenstrijdige belangen, van verwarrende opdrachten, van kennisverschillen, gebrek aan tijd of middelen, variaties die kunnen optreden, verstoringen, en ga zo maar door. Wat ons terugbrengt bij het eerdere argument van de belangrijkste spelers betrekken. 

Risicobeoordeling kan ons helpen om veiligheid te verbeteren, maar alleen als we het op een zinvolle manier doen. Zien we het als een verplicht nummer of een invuloefening, dan doen we alleen maar alsof we met veiligheid bezig zijn. In het beste geval doen we iets aan naleving van regels. Volgens mij verspelen we eigenlijk vooral tijd die we beter anders hadden kunnen besteden.